ارزیابی مداوم: پلی میان تدریس و یادگیری عمیق
آموزش واقعی آن نیست که معلم مطلبی را بگوید و دانشآموز آن را حفظ کند. آموزش واقعی زمانی اتفاق میافتد که دانشآموز مطلبی را بهقدری عمیق درک کند که بتواند آن را در موقعیتهای جدید بهکار ببرد، تحلیل کند و با دانشهای دیگر ترکیب کند. رسیدن به این سطح از یادگیری، نیازمند ابزاری است که فرآیند آن را هدایت کند. ارزیابی تکوینی دقیقاً این نقش را ایفا میکند. این مقاله به بررسی جامع ارزیابی تکوینی، تفاوت آن با ارزیابی سنتی و شواهد علمی درباره تأثیر آن بر یادگیری عمیق میپردازد.
ارزیابی تکوینی در برابر ارزیابی تجمیعی
برای درک ارزیابی تکوینی، باید آن را در کنار نقیضش، یعنی ارزیابی تجمیعی، بررسی کرد. ارزیابی تجمیعی (Summative Assessment) در پایان یک دوره آموزشی انجام میشود و هدفش قضاوت نهایی درباره میزان یادگیری است. امتحان پایانترم نمونه کلاسیک این نوع ارزیابی است. این نوع ارزیابی مانند گزارش آبوهوا پس از بارندگی است، اطلاعات میدهد اما دیگر برای تغییر دادن آنچه گذشت کاری از دستش برنمیآید.
ارزیابی تکوینی (Formative Assessment) اما در طول فرآیند یادگیری انجام میشود. هدفش اطلاعرسانی به معلم و دانشآموز درباره وضعیت فعلی یادگیری و هدایت گامهای بعدی است. این نوع ارزیابی مانند رادار هواپیما عمل میکند که مسیر را در لحظه نشان میدهد و اجازه میدهد تا در صورت نیاز، مسیر اصلاح شود.
یادگیری عمیق چیست و چرا مهم است؟
یادگیری عمیق (Deep Learning) مفهومی است که در مقابل یادگیری سطحی (Surface Learning) قرار میگیرد. در یادگیری سطحی، دانشآموز مطالب را حفظ میکند تا از آزمون بگذرد. پس از آزمون، بخش عمدهای از آنچه حفظ کرده فراموش میشود. در یادگیری عمیق، دانشآموز مفاهیم را با ساختارهای دانشی موجود خود ادغام میکند، ارتباطهای معنادار برقرار میکند و توانایی استفاده از آنها در موقعیتهای متفاوت را پیدا میکند.
تحقیقات Marton و Säljö در دانشگاه گوتنبرگ سوئد در دهه ۱۹۷۰، اولین بار این تمایز را بهصورت علمی مستند کرد. آنها نشان دادند که دانشآموزانی که رویکرد عمیق به یادگیری دارند، نهتنها مطالب را بهتر درک میکنند، بلکه آن را طولانیمدتتر حفظ میکنند و در موقعیتهای جدید بهتر بهکار میبرند.
چگونه ارزیابی تکوینی یادگیری عمیق را تقویت میکند؟
ارزیابی تکوینی از چند مسیر به یادگیری عمیق کمک میکند. اول، سؤالات ارزیابی تکوینی که بهخوبی طراحی شده باشند، دانشآموز را مجبور میکنند مفاهیم را توضیح دهند، ارتباط برقرار کنند و تحلیل کنند، نه صرفاً حفظ کنند. وقتی معلم میپرسد «چرا این اتفاق افتاد؟» بهجای «این اتفاق چه بود؟»، دانشآموز ناخودآگاه به سطح عمیقتری از پردازش سوق داده میشود.
دوم، بازخوردهای تکوینی که دانشآموز دریافت میکند، او را به بازاندیشی درباره مفاهیم وادار میکند. این بازاندیشی که در علوم شناختی به آن «بازپردازش» گفته میشود، یکی از مؤثرترین راههای تبدیل دانش کوتاهمدت به بلندمدت است. تحقیقات Craik و Lockhart نشان داد که هر چه پردازش یک مطلب عمیقتر باشد، ماندگاری آن در حافظه بیشتر است.
شواهد بینالمللی: اعداد و ارقام چه میگویند؟
گزارش سازمان یونسکو در سال ۲۰۱۶ با عنوان «آموزش برای اهداف توسعه پایدار» تأکید کرد که نظامهای آموزشی که ارزیابی تکوینی را در مرکز برنامه خود قرار دادهاند، موفقتر در پرورش مهارتهای تفکر انتقادی و حل مسئله بودهاند. این مهارتها دقیقاً همانهایی هستند که یادگیری عمیق به بار میآورد.
در استرالیا، مطالعهای روی ۱۲۰۰ دانشآموز دبیرستانی نشان داد که دانشآموزانی که در معرض ارزیابی تکوینی منظم بودند، در آزمونهای تفکر انتقادی استاندارد شده، ۳۵ درصد بهتر از گروه کنترل عمل کردند. این تفاوت در طول دو سال تحصیلی بهتدریج افزایش یافت، که نشاندهنده اثر تجمعی ارزیابی مستمر است.
طراحی سؤالات تکوینی برای یادگیری عمیق
کیفیت سؤالات ارزیابی تکوینی تعیینکننده است. سؤالاتی که صرفاً حافظه را میسنجند، یادگیری عمیق ایجاد نمیکنند. معلمان باید سؤالاتی طراحی کنند که در سطوح بالاتر طبقهبندی بلوم قرار دارند: تحلیل، ارزیابی و خلق.
بهجای پرسیدن «انقلاب صنعتی چه زمانی رخ داد؟»، میتوان پرسید «چه عواملی باعث شد انقلاب صنعتی ابتدا در انگلستان و نه در فرانسه رخ دهد؟» این نوع سؤال دانشآموز را به تحلیل، مقایسه و استدلال وادار میکند و یادگیری عمیق را تقویت مینماید. تحقیقات Webb در چارچوب «عمق دانش» (Depth of Knowledge) نشان میدهد که سؤالات سطح بالاتر، درک عمیقتری ایجاد میکنند.
نقش خودارزیابی در ارزیابی تکوینی
یکی از قدرتمندترین ابزارهای ارزیابی تکوینی، خودارزیابی (Self-Assessment) است. وقتی دانشآموزان یاد میگیرند کار خودشان را ارزیابی کنند، چند اتفاق مهم میافتد. اول، مجبور میشوند معیارهای کیفیت را درک کنند. دوم، فاصله بین وضعیت فعلی و وضعیت مطلوب را میبینند. سوم، مسئولیت یادگیری خود را میپذیرند.
تحقیقات White و Frederiksen نشان داد که دانشآموزانی که خودارزیابی منظم انجام میدادند، در مقایسه با گروه کنترل، بهطور معنیداری در آزمونهای درک عمیق مطلب بهتر عمل کردند. این یافته نشان میدهد که فرآیند ارزیابی، نهتنها یادگیری را میسنجد، بلکه خود به یادگیری کمک میکند.
نتیجهگیری
ارزیابی تکوینی نقشی بسیار فراتر از سنجش دانش دارد. این ابزار آموزشی، خود بخشی از فرآیند یادگیری است. با هدایت دانشآموز به سمت تفکر عمیقتر، بازاندیشی مستمر و مسئولیتپذیری نسبت به یادگیری خود، ارزیابی تکوینی زمینهای فراهم میکند که در آن یادگیری عمیق شکل میگیرد. شواهد بینالمللی این واقعیت را تأیید میکنند و نظامهای آموزشی موفق جهان نیز بر همین اساس بنا شدهاند.
برای ثـبـت نـام آزمـون قـلـم چی کـلیـک کـنید
برای مشاوره رایگان آزمون قلم چی کلیک کنید
برای مشاوره رایگان آزمون قلم چی کلیک کنید
پاسخ دهید